Sıyırlarda ketoz keselliginiń aldın alıw usılları

 KETOZ – keton denesheleriniń toplanıp qalıwı, aqıbette gipofizar – búyrek ústi bózi, bawır, júrek, búyrekler hám basqa aǵzalardıń jaralanıwı menen xarakterlenedi.

 Sebepleri–  Sıyırlar ketozi – polietiologiyalıq kesellik bolıp, keselliktiń kelip shıǵıwında sút beriwdiń kúsheygen dáwirinde energiya jetispewshiligi, oǵada beloklı azıqlantırıw, may kislotasın saqlawshı azıqlıqtıń beriliwi tiykarǵı sebepler esaplanadı. Kesellik sút beriwdiń 6 – 10 – háptesinde, sút payda bolıwı ushın zárúr energiyanıń jetispewshiligi aqıbetinde ayqın kórinetuǵın boladı.

 Ketoz tiykarınan joqarı koncentrat usılında baǵıwǵa mólsherlengen xojalıqlarda haywanlar racionında turpayı azıqlıq zatlar jetispewshiliginde, azıqlıqtıń qarında sińiwiniń aynıwı áqıbetinde gúzetiledi. Kóbinese sıyırlardıń ketoz benen keselleniwine quramında kóp muǵdarda may hám sirke kislotasın saqlawshı azıqlıqlar (silos, senaj, lágen, qant zavodınıń shıǵındısı) beriliwi sebep boladı.

 Belgileri -Jańa tuwǵan sıyırlarda keselliktiń keshiwinde waqtı – waqtı menen tınıshsızlanıw, qozǵalıw jaǵdayı, teri seziwsheńliginiń artıw (gipereceziya) belgilerinde kórinedi. Qozǵalıw jaǵdayı tezlesip, halsızlıqqa alıp keledi. Haywan halsızlanıw, uyqusıraǵan jaǵdayda kóbinese jatıp qaladı. Úlken qarın háreketi passivlesken, ish qatıwı yamasa uzaq múddet kúshli ish ketiwi gúzetiledi. Tuwıw parezi waqtındaǵı sıyaqlı soporoz yamasa komatoz jaǵdayı belgilerinde kórinedi.

 Ketozdıń yarım ótkir hám sozılmalı keshiwinde kesel haywanda teri qatlamınıń ho’rpayishi, tuyaqlar jıltırlıǵınıń tómenlewi, holsizlanish, biyparqlıq, ornınan aste turıw hám aste háreketleniw, ıshteydiń ózgeriwi, aralaspa jemlerdi xoxlamaslik hám turpayı azıqalar, túbirmevalilarni ıshtey menen tutınıw qılıw gúzetiledi. Qarın háreketi periodik túrde páseyedi, qısqarıwları kúshsiz, qısqa gúyis qaytarıw tártipsiz túrde boladı. Keselliktiń baslanıwında dem alıwı tezlesedi. Kópshilik haywanlarda semizlik dárejesi hám ónimdarlıǵı páseyedi, jınıslıq cikl buzıladı, servis dáwiri uzayadı yamasa qısır qalıw gúzetiledi, baspaqlar gipotrofik jaǵdayda tuwılıp, organizm rezistentliginiń tómenlewi áqıbetinde as sińiriw sisteması hám basqa keselliklerge tez beriliwsheń boladı.

 Ketoz waqtında ketonemiya, ketonuriya, ketonolaktiya hám gipoglikemiya xarakterli boladı.

 Dawalaw. Keselliktiń sebepleri joytıladı. Beloklı hám energetikalıq azıqlantırıw kúndelikli jolǵa qoyıladı. Racionda beloklar artıqmashlıǵı anıqlanǵanda aralaspa jemler beriw kemeyttirilip, sapalı pishen, senaj hám túbirmiyweliler menen bayıtıladı.

 Kesel haywanlar dieta menen azıqlantırılip, sapalı pishen (8-10 kg), ot onı (2-3 kg), senaj (8-10 kg), túbirmiywewleri (8-10 kg) yamasa kartoshka (6 -8 kg), aralaspa jemler retinde arpa jarma beriledi.

 Organizmdegi glyukoza hám glikogen muǵdarınıń normada bolıwı as sińiriw traktı, júrek hám basqa aǵzalarınıń normada iskerligin támiyinlew maqsetinde 2-3 kún dawamında, vena qan tamırına 0, 25-0, 5 g/kg esabında 10 -20%-li glyukoza eritpesi kúnine 1-2 ret jiberilip turıladı. Muskul arasına kúnine 1-2 ret 100-150 HB insulin inekciya etiledi. Gidrokortizon, deksametazon sıyaqlı kortikotrop gormonal preparatlar usınısnamasına kóre qollanıladı. Awız arqalı 150-500 g qant yamasa basqa glikogen qurallar: natriy propionat, natriy laktat, propilenglikol, glicerin hám basqalar qollanıladı.

 Aldın alıw– Ketoz keselliginiń aldın alıw ushın raciondaǵı kletchatka muǵdarınıń, qant – belok qatnasınıń normalar dárejesinde bolıwın támiyinlew, beloklar artıqmashlıǵı hám energiya jetispewshiligine, uzaq múddet oǵada beloklı racionda, silos – koncentrat tipinde baǵıwǵa jol qoymaw kerek. Joqarı ónimdar sıyırlar racionında 6 -8 kg pishen, 8-9 kg láblebi yamasa 5-7 kg kartoshka bolıwı kerek. aralaspa jemler laktacıyanıń kúsheygen dáwirinde sıyırlar racionınıń 40 -45, ónimdarlıǵı  tómenlegen dáwirinde bolsa 25-30 % ti qurawı kerek.

Raсion qurǵaqlay statyasındaǵı kletchatkanıń muǵdarı bir kúnlik sút ónimdarlıǵı 10 -20 kg shólkemleskende 24-28%, 21-30 kg de – 20% hám 30 kg nan artıq bolǵanda – 16 -18% ni, sútten shıǵarılǵan dáwirde buwaz sıyırlar ushın – 25-30% ti qurawı kerek. Mólsherlengen  racionlarda 1 g hazmlanuvchi proteinga 0, 8-1, 2 qant tuwrı keliwi, qant hám kraxmaldıń  sińiwiniń proteinge qatnası 1:1 di qurawı kerek.

 Haywanlarǵa beriletuǵın silosda rN -3, 8-4, 2 bolıwı, quramında may kislotası bolmawi kerek. Sapalı senaj 45-55% ızǵarlıqǵa iye, rN 4, 2-5, 4 átirapında bolıp, onıń quramında may kislotası bolmaydı.

 Rejeli túrde jaratıw, buwaz sıyırlardıń oǵada beloklı hám joqarı energetikalıq azıqlantırılıwınıń aldın alıw, ana haywanlarda jıldıń hár shereginde bir ret rejeli túrde dispanserizacıyadan ótkerilip turılıwı ketozdıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.

 Derek: B. M. Eshbo’riev-«Sıyırlardı jasalma tuqımlandırıw, sıyır hám baspaqlarlardıń kesellikleri hám olardı aldın alıw boyınsha usınıslar»