VETERINARIYA, KESHE HÁM BÚGIN

 (Veterinariya tariyxınan )

 Veterinariya sózi, latınshada veterinaris – haywan kútim berip baǵatuǵın, haywan emleytuǵın mánislerin aǹlatıp, haywanlardıń turmısı hám olardıǹ salamatlıǵına qarap, haywanlar kesellikleri payda bolıwı, tarqalıwınıń aldın alıw hám olardı saplastırıw, xalıqtı haywanlar hám adam ushın ulıwmalıq bolǵan keselliklerden qorǵaw, azıq-awqat ónimleriniń  veterinariya-sanitariya qáwipsizligin támiyinlewge hám átirap -ortalıqtı qorǵawdıń veterinariyalıq-sanitariyalıq máselelerin saplastırıwǵa qaratılǵan ilimiy hám ámeliy jumıs alıp barıwshı taraw bolıp esaplanadı.

Veterinariya haqqındaǵı dáslepki derekler Egipette tabılǵan “Ebers papirusi” jazıwlarında (Eramızdan aldınǵı 1500 jıllar ) keltirilgen bolıp, 877 kesellikler hám olardıń belgileri belgilengen. Bul papirus qoljazbada haywanlar haqqında birqansha jazıwlar bolıp, bunda góshte shıbınnıń qalay payda bolıwı hám suw qurbaqasınıǹ payda bolıwı sıyaqlı maǵlıwmatlar keltirilgen. Bul áyne sol dáwirlerde haywanlardı emleytuǵın bólek shıpakerler  jámááti  bolǵanlıǵınan dárek beredi.

Sonıń menen birge, Gippokrat (Grek, eramızdan aldınǵı 460 -377 jıllar ) tábiyatda juqpalı kesellikler qozǵawtıwshılarınıń bar ekenligi haqqındaǵı gipotezani hám epidemiyalıq  jıl koncepciyasın alǵa qoyadı.

Galen (Grek, eramızdan aldınǵı 129 -201 jıllar ) túrli iri haywanlardıń dúzilisin ayrıqsha táreplerin u’yrengen.

Abu -Ali Ibn Sinanıǹ (980 – 1038 jıllar ) zoologiya, haywanlardıń kesellikleri hám olardı emlew boyınsha úyreniwleri hám qoljazbalarınan sol dáwirde-aq paydalana baslanǵan jáne onıń “Medicina nızamları” XIX ásirde latın tiline awdarma etilip, ámeliyatda keń paydalanılǵan.

Sonıń menen birge, bir qatar qoljazbalar hám jazıwlarda haywanlardıń atap aytqanda atlardıń anatomiyası hám patologiyası haqqında da maǵlıwmatlar keltirilgen.

Veterinariyanıǹ rawajlanıwda tiykarǵı emlew obyekti atlar bolǵan. Atap aytqanda, áskeriy júriwlerde paydalanılǵan jaralanǵan atlardı emlew sol payıtlarda eń aktual wazıypalardan biri bolıp esaplanǵan jáne bul islerdi dáslep atlardı taǵa qaǵıw menen shuǵıllanatuǵın hám olarǵa qaraytuǵın shaxslar ámelge asırǵan.

Keyinirek atlardan awıl xojalıǵı, transport hám xojalıq maqsetlerde paydalanıwǵa bolǵan talap artıp barıwı nátiyjesinde  atlardı emlew menen shuǵıllanatuǵın toparlar qáliplese baslaǵan.

Veterinariya xızmetin kórsetiw menen qoyshılar, dindarlar (koxinlar) hám sharwadarlar shuǵıllana baslaǵan.

Bunday haywan emleytuǵınlar – gippiatrlar (latınshadan hippos – at hám iatros – shıpaker) dep atalǵan.

Veterinariya eń aldın Greciya, Rim, Arab hám basqa mámleketlerde rawajlanıp, adamlar bir-birine u’yretip barǵan.

Veterinariyada ilimiy processler áste-aqırınlıq penen  keń rawajlanıp barǵan hám XVIII ásirdiń ekinshi yarımında birinshi bolıp Franciyada veterinariya mektep dúzildi.

Xalqımız tariyxı betlerinen biri – bul, jámiyetimiz rawajlanıwında zárúrli orınǵa iye bolǵan xalıq shıpakerlik kásibii veterinariya xızmeti yamasa basqashalaw aytqanda Ózbekstanda veterinariya tariyxı bolıp tabıladı.

Negizinde, xalqımız ázel-ázelden úy haywanların hár qıylı keselliklerden saqlap, sharwanı, jılqıshılıqtı rawajlandırıw haqqında ǵamxorlıq etken.

“Avesto”da sharwanı, úy haywanların, atap aytqanda, jılqıshılıqtı qáwipli keselliklerden saqlawdı, sharwa malların baǵıwdı hárbir tuwrı kelgen insanǵa emes, yaǵnıy haywanlardı jaqsı kóretuǵın , bul kásipke mehir qoyǵan adamlardı tańlap alıp, mallar táǵdirin tek olarǵa iseniw kerekligi aytıladı.

Shayıq Imam Abdul Mansur Motrudiydiǹ «Boznama» qoljazbasında ańshı qus, sonday-aq, suńqar túrleri, úyretiw hám paydalanıw usılları, tárbiyalaw, sonıń menen birge suńqarlardıń keselliklerge shatılıwı, olardı emlew, kesellik túrleri, dári – dármaq túrleri, olardıǹ tayarlanıw usılları haqqındaǵı pikirleri ulıwmalastırılǵan.

Elimizde xalıq veterinariya shıpakerlik kásibine baylanıslı XVIII – XIX ásirlerge tiyisli bir qatar qoljazbalarda kem ushrasatuǵın hám qımbatlı tariyxıy maǵlıwmatlar keltirilgen.

Ózbekstan xalıq veterinariya shıpakerlik kásibi tariyxın úyreniwde orta ásirlerde jasap ótken iri Shıǵıs ilimpazlarınıń dóretpelerinen de paydalanıwımız múmkin. Ásirese, Abu Ali Ibn Sinanıǹ «Medicina nızamları»,  Abu Rayxan Beruniydiń bir qatar dóretpelerinde de xalıq veterinariya shıpakerlik kásibi tariyxına tiyisli qımbatlı tariyxıy maǵlıwmatlar keltirilgen.

Abu Ali ibn Sinanıǹ «Medicina nızamları» tekǵana adamlardı emlewden tısqarı, olardı emlew usılları, dárilik ósimlikler, shópler, olardı tayarlaw jolların ǵana emes, bálki haywanlar ushın da xalıq shıpakerlik kásibi, veterinariya xızmeti potencialı haqqında kem ushrasatuǵın maǵlıwmatlar, másláhátler, jol – jobalar kórsetilgen.

Ibn Sinanıǹ «Haywanlar» atlı kitabında tórt ayaqlı haywanlar haqqında olardıń salamatlıǵı, jaqsı ósiwi, insanlar ushın zárúr tárepleri, haywan túrleriniń bir- birinen ayırmashılıǵı, keselligi, emlew usılları, semirtiw, shıdamlılıǵı haqqında kóplegen paydalı maǵlıwmatlardı keltirip ótken.